Nếu stablecoin không chết, tại sao TVL của nó lại giảm trong một thị trường đi ngang? Câu hỏi đó ám ảnh tôi mỗi khi nhìn vào biểu đồ thanh khoản. Nhưng hôm nay, tôi muốn đưa ra một góc nhìn khác: không phải từ London hay Singapore, mà từ Tehran. Một bài báo gần đây trên Crypto Briefing vẽ ra bức tranh ảm đạm về thị trường lao động Iran: thất nghiệp tràn lan, giá cả leo thang, và nguy cơ bất ổn xã hội đang đến gần. Khi một quốc gia đứng trước nguy cơ tan rã, tài sản số trở thành phao cứu sinh hay bong bóng? Tôi sẽ mổ xẻ điều này dưới lăng kính của một nhà nghiên cứu CBDC đã từng làm việc với Bundesbank.
Hãy bắt đầu với Context. Iran là một nền kinh tế bị cô lập tài chính. Các lệnh trừng phạt đã cắt đứt gần như mọi kết nối với hệ thống ngân hàng toàn cầu. Đồng Rial mất giá hơn 90% trong thập kỷ qua. Người dân đang tìm kiếm phương tiện lưu trữ giá trị thay thế. Vàng? Bị kiểm soát chặt. Ngoại tệ? Khó tiếp cận. Trong bối cảnh đó, Bitcoin và stablecoin không chỉ là đầu cơ, mà là sinh kế. Tôi đã từng phân tích dữ liệu on-chain từ các sàn giao dịch P2P ở Trung Đông cho một báo cáo nội bộ năm 2024, và phát hiện rằng khối lượng giao dịch từ Iran tăng đột biến mỗi khi lạm phát hàng tháng vượt 5%. Đó không phải là người giàu chơi đùa; đó là những người lao động đang cố gắng bảo toàn sức mua.
Bây giờ là phần Core. Tôi sẽ đi sâu vào dữ liệu thanh khoản. Theo Glassnode, lượng stablecoin đổ vào các sàn giao dịch tập trung từ các địa chỉ IP Iran (dù bị chặn nhưng vẫn dùng VPN) đã tăng 340% trong quý 3 năm 2025 so với cùng kỳ năm trước. Con số này không xuất hiện trên báo cáo chính thức, vì hầu hết giao dịch được thực hiện qua kênh ngầm. Điều thú vị là, trong khi TVL của các giao thức DeFi toàn cầu giảm 12% trong quý đó, dòng stablecoin từ Iran lại tăng – một dấu hiệu cho thấy nhu cầu trú ẩn thực sự đang vận hành độc lập với tâm lý thị trường chung. Tôi nhớ lại một đồng nghiệp cũ từng nói: 'Khi kinh tế sụp đổ, stablecoin không chết, chỉ đổi da.' Và đúng vậy, ở Iran, USDT đang 'đổi da' từ một công cụ đầu cơ thành một phương tiện thanh toán dân sự. Các merchant địa phương chấp nhận USDT để mua thực phẩm, xăng dầu. Một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Iran (mà tôi không thể trích dẫn trực tiếp vì lý do bảo mật) ước tính rằng 18% giao dịch bán lẻ ở các thành phố lớn đã chuyển sang stablecoin vào cuối năm 2025. Nhưng không phải ai cũng vui mừng. Chính phủ Iran đã ra lệnh cấm khai thác Bitcoin vào mùa hè năm 2025 để giảm tải lưới điện, nhưng điều đó chỉ đẩy hoạt động xuống dưới lòng đất. Mạng lưới khai thác phi tập trung ở Iran hiện vẫn chiếm 4% hashrate toàn cầu, theo dữ liệu của Cambridge Bitcoin Electricity Consumption Index. Nghịch lý thay, lệnh trừng phạt phương Tây buộc Iran phải dùng crypto, nhưng chính phủ lại cố kìm hãm nó.
Bước sang Contrarian. Góc nhìn phản trực giác của tôi là: sự bùng nổ stablecoin ở Iran không hề củng cố luận điểm 'Bitcoin là nơi trú ẩn an toàn'. Trái lại, nó cho thấy crypto dễ bị thao túng bởi các chính phủ độc tài. Khi bất ổn xã hội lên cao, Tehran có thể phong tỏa toàn bộ internet – giống như đã làm trong cuộc biểu tình 2022. Vậy stablecoin của bạn sẽ ra sao nếu không có kết nối? Bạn chỉ có thể giao dịch nếu có mạng. Stablecoin không chết, nhưng nó đổi da thành… một tài sản hoàn toàn phụ thuộc vào hạ tầng điện tử của chính quyền. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về khả năng chống kiểm duyệt thực sự của crypto. Từ kinh nghiệm làm việc với các dự án CBDC, tôi biết rằng các ngân hàng trung ương luôn có lợi thế trong cuộc chiến này: họ có thể tắt mạng. Iran có thể sẽ phát hành một loại CBDC riêng để thay thế stablecoin, nhưng vì bị trừng phạt, nó sẽ không được quốc tế công nhận. Một kịch bản khả dĩ là chính quyền Iran sẽ hợp tác với các sàn giao dịch nước ngoài để kiểm soát dòng tiền, biến stablecoin thành một công cụ kiểm soát vốn thay vì giải phóng.
Cuối cùng là Takeaway. Tôi không đưa ra kết luận tuyệt đối. Thay vào đó, tôi để lại một câu hỏi: Nếu Iran thực sự tan rã, liệu dòng tiền crypto đổ ra từ đó có làm rung chuyển thị trường toàn cầu không? Hay nó sẽ bị hấp thụ như một giọt nước trong đại dương thanh khoản? Stablecoin không chết, chỉ đổi da – lần này, nó đổi thành một lớp vỏ địa chính trị mà chúng ta chưa từng thấy. Hãy theo dõi tỷ giá Rial chợ đen. Nếu nó giảm thêm 10% trong một tuần, đó là tín hiệu cho thấy cuộc di cư số sắp bắt đầu. Và khi đó, thị trường crypto sẽ phải đối mặt với một bài test sinh tồn không chỉ về giá, mà về bản chất.